Nộ khí xung thiên: Khi vị Tướng quân nổi loạn sau lớp áo vest

Hãy tưởng tượng thế này: Bạn đang ngồi trong một phòng họp sang trọng ở tầng 25, máy lạnh chạy êm ru. Đối tác vừa đưa ra một yêu cầu sốc và vô lý đến mức nực cười, hoặc một nhân viên cấp dưới vừa mắc một sai lầm sơ đẳng khiến dự án tiền tỷ của bạn bị ngáng đường.

Bạn làm gì?

Nếu là người "kém sang", bạn đã đập bàn quát tháo. Nhưng không, bạn là một chuyên gia, một lãnh đạo, một người có địa vị. Đôi môi bạn như đang mỉm cười, gật đầu nhẹ nhàng, nói những lời hòa ái. Nhưng cơ hàm của bạn đang cố gắng để không siết lại, dưới gầm bàn, bàn tay bạn nắm chặt lại. Một luồng khí nóng vô hình vừa bốc lên, chạy rần rần từ bụng dưới lên đến cổ họng, rồi bị bạn dùng lý trí nuốt ngược trở lại vào trong.

Chúc mừng bạn, bạn vừa thực hiện “thành công” một quy trình mà Y học gọi là "ức chế cảm xúc", còn Y học Cổ truyền gọi bằng cái tên hình tượng hơn: Nộ khí xung thiên nhưng bị bế tắc.

Có một câu truyền dẫn thường được chia sẻ trên mạng xã hội, không biết bạn đã từng đọc qua chưa: Nóng giận là bản năng, kiềm chế là bản lĩnh! Tôi thì không cho rằng điều đó hoàn toàn là chân lý! Nhiều người trong số chúng ta thường tự hào về khả năng kiểm soát cảm xúc, coi đó là đỉnh cao của sự chuyên nghiệp. Nhưng người bạn thành đạt của tôi ơi, cái giá phải trả cho những nụ cười gượng gạo ấy đắt hơn bạn tưởng. Khi nó từ những phản ứng tức thời của lý trí dần biến thành những thói quen kìm nén, nó sẽ là món nợ âm thầm bị tính lãi mà bạn không chú ý. Ở đây nó không được tính bằng tiền, mà bằng chính cơ chế sự sống của bạn.

Hôm nay, tại mục Tâm Dược, chúng ta hãy cùng nhau giải phẫu "cục tức" này dưới lăng kính của cả Đông Tây kim cổ, để xem điều gì thực sự diễn ra khi bạn "giận mà không nói".

1. "Giận quá mất khôn": Khi bộ não bị bắt cóc

Ông bà ta có câu: "Giận quá mất khôn". Xưa nay ta cứ tưởng đó là lời răn dạy về đạo đức, ý bảo đừng nóng nảy mà làm hỏng việc. Nhưng dưới góc độ khoa học thần kinh hiện đại, đây là một mô tả chính xác về mặt sinh học.

Khi cơn giận ập đến, hạch Hạnh nhân (Amygdala) – trung tâm xử lý cảm xúc sợ hãi và giận dữ trong não bộ – sẽ chiếm quyền kiểm soát. Nó kích hoạt còi báo động, ra lệnh cho tuyến thượng thận bơm Adrenaline và Cortisol vào máu ồ ạt.

Lúc này, thùy Trán (Prefrontal Cortex) – nơi chịu trách nhiệm cho tư duy logic, lập kế hoạch và sự "khôn ngoan" – bị ngắt kết nối tạm thời. Bạn thực sự "mất não" theo đúng nghĩa đen. Đó là lý do tại sao những người thông minh nhất thế giới, có chỉ số IQ  cao, vẫn có thể thốt ra những lời ngu ngốc hoặc đưa ra những quyết định sai lầm chí mạng trong lúc nóng giận. Còn trong Phật giáo, có khi người ta nói lời nói giận dữ như ngọn lửa, có thể trong phút chốc thiêu cháy cả một rừng công đức được tích tập rất lâu.

Nhưng vấn đề của chúng ta – những người hiện đại văn minh – không phải là bùng nổ. Vấn đề của chúng ta là Sự kìm nén.

Khi bạn nuốt cơn giận vào trong, trên góc nhìn giải phẫu tâm lý, dòng thác độc hại (Cortisol, Adrenaline) ấy không biến mất. Nó không được giải phóng qua hành động la hét hay chạy trốn. Nó đi đâu? Nó ngấm vào từng tế bào, từng thớ cơ, từng mạch máu của bạn. Nó trở thành những quả bom nổ chậm nằm im trong lục phủ ngũ tạng, chờ ngày phát hỏa.

 2. Lá gan của Vị tướng quân: Nạn nhân đầu tiên  

Nếu Tây y nhìn cơn giận là hóa chất, thì Đông y nhìn cơn giận qua Khí. Và trong triết lý của Hoàng Đế Nội Kinh – một bộ sách kinh điển vĩ đại nhất của y học cổ truyền Trung Quốc, tạng chịu trách nhiệm quản lý luồng khí này chính là Can (tạm hiểu là Gan, nhưng trong Đông y, Can không đơn thuần chỉ là gan theo cách hiểu bộ phận giải phẫu của Tây y, mà còn bao hàm một số chức năng và tính chất rộng hơn trong cơ thể theo mối quan hệ âm dương, ngũ hành, như “can tàng thần”, can khai khiếu ra mắt – khi giận gan nóng và làm cho mắt đỏ lên…).

Trong “triều đình” của cơ thể, Can được ví như vị "Tướng quân" hoặc là vị Đại tổng quản. Tướng quân có tính cách mạnh mẽ, cương trực, ưa sự điều đạt (thông suốt) và ghét sự uất ức, gò bó. Can chủ sơ tiết, nghĩa là nó điều phối dòng chảy của khí huyết đi khắp cơ thể. Khi bạn giận dữ, dương khí của Can bùng lên dữ dội (Nộ khí). Theo quy luật tự nhiên, luồng khí này muốn thoát rangoài. Nhưng khi bạn dùng lý trí kìm nén nó lại, bạn đang "trói tay" vị Tướng quân này lại.

Nguồn đồ họa: CN Đỗ Thị Loan (Khoa Khám bệnh cán bô cao cấp, Bệnh viện TWQĐ 108. 

Có thể ví như thế này: Khi một bức tường bị đấm, bức tường có thể phản lực lại làm đau tay người đấm, và có thể bong ra một chút sơn ve. Nhưng nếu bức tường đó là cái gối, hay vật gì đó mềm hấp thụ lực mà không biểu thị phản kháng, thì tưởng như không vấn đề gì, nhưng sau 50 cú đấm, chiếc gối đó có thể sẽ bục vỡ từ phía bên kia.

Kết quả trường diễn sẽ là gì? Can khí uất kết.

Đừng coi thường nó! Hãy hình dung lá gan của bạn lúc này giống như một nồi áp suất bị hàn kín van xả. Lửa vẫn đun ở dưới (cơn giận âm ỉ), nhưng hơi không thoát được ra.

Biểu hiện nhẹ: Bạn hay thở dài (cơ thể tự động tìm cách xả bớt áp lực), cảm thấy tức nặng ở hai bên sườn (đường đi của kinh Can), hay cáu gắt vô cớ với người thân hoặc người yếu thế hơn mình (giận cá chém thớt).

Biểu hiện nặng: Khí uất lâu ngày hóa Hỏa (lửa). Can hỏa thượng viêm (Lửa gan bốc lên trên). Đây là lúc bạn thấy mặt đỏ, mắt đỏ, đau đầu như búa bổ, chóng mặt, tai ù.

Và nguy hiểm hơn, theo lý thuyết Âm dương -  Ngũ hành (một hệ thống triết học duy vật cổ đại phương Đông có hơn 5000 năm được kiểm nghiệm và hoàn thiện), cụ thể là ngũ hành tương khắc, Mộc (Gan) sẽ khắc Thổ (Tỳ Vị - Dạ dày). Vị Tướng quân đang tức tối không đánh được kẻ thù bên ngoài, sẽ quay sang trút giận lên "người hàng xóm" hiền lành trong cơ thể là Tỳ (thường hiểu là lá lách) và Vị (thường hiểu là dạ dày). Đó là lý do tại sao mỗi lần bạn căng thẳn hay tức giận cao độ, bạn lại dễ bị phát cơn đau dạ dày, trào ngược, hoặc ăn uống không tiêu. Cục tức không được "tiêu hóa" ở trên đầu, nuốt giận vào trong, nó trôi xuống dạ dày và biến thành những vết loét đắt tiền mà thuốc giảm đau chỉ xoa dịu được phần ngọn.

Sự giận dữ hay sự “nóng tính” không phải là tính cách “trời sinh” theo kiểu suy nghĩ “cha mẹ sinh con trời sinh tính”. Đó là kết quả của một nút thắt trên con đường chuyển hóa năng lượng.

3."Ôm lấy đứa bé đang khóc": Chữa lành bằng lòng từ bi  

Vậy các ông bảo phải làm sao khi bị chọc tức? Xả cơn giận ra ngoài thì "mất khôn", hỏng việc lớn. Nuốt cơn giận vào trong thì "hại gan", sinh bệnh tật.

Chẳng lẽ chúng ta bế tắc?

Đến đây, chính là lúc chúng ta nên nhớ tới Thiền sư Thích Nhất Hạnh bởi vị thầy nổi tiếng này đã đưa ra một hình ảnh ẩn dụ tuyệt đẹp, thay đổi hoàn toàn cách chúng ta đối xử với cơn giận.  Sư ông dạy rằng: Đừng coi cơn giận là kẻ thù cần tiêu diệt hay phẫu thuật cắt bỏ. Hãy coi cơn giận là một đứa bé đang khóc.

"Cơn giận cũng giống như một em bé đang la khóc và cần được mẹ ôm ấp. Bạn chính là mẹ của cơn giận. Khi bắt đầu thở hơi thở chánh niệm là bạn đã có năng lượng của một bà mẹ để nâng niu, ôm ấp em bé sân hận của bạn. [...]

Hãy ôm ấp cơn giận với tất cả sự nâng niu, dịu hiền. Cơn giận không phải là kẻ thù, cơn giận là em bé do chính ta thai nghén và cho ra đời. Cơn giận cũng giống như bao tử hay buồng phổi. Mỗi khi bao tử hay buồng phổi bị bệnh, ta không bao giờ nghĩ tới chuyện cắt bỏ nó đi. Cơn giận cũng vậy. Ta có thể chấp nhận cơn giận vì biết rằng ta có thể săn sóc nó." (Thiền sư Thích Nhất Hạnh, Giận)([1]),

Ngay khoảnh khắc bạn gọi tên được cơn giận và thừa nhận sự hiện diện của nó với năng lượng chánh niệm, bạn đã tách mình ra khỏi nó. Bạn không còn LÀ cơn giận nữa, bạn là NGƯỜI QUAN SÁT cơn giận.

Cơn giận là đám mây đen.

Tâm bạn là bầu trời xanh. Mây có thể che khuất trời, nhưng mây không phải là trời. Mây đến rồi mây sẽ đi, bầu trời vẫn ở đó.

Nói một cách khác, cơn giận là vị khách, dù nó khởi lên từ bên trong, nhưng chỉ cần quan sát, vị khách cũng sẽ rời đi, như cha ông ta nói: Không ai nắm tay được cả ngày!

Kỹ thuật này trong tâm lý học gọi là "Disidentification" (Phi đồng nhất hóa), nhưng các thiền sư đã thực hành nó hàng ngàn năm nay. Nhà Phật gọi là “Quán tâm vô thường” (các cảm xúc, suy nghĩ đều biến đổi không ngừng). Nó giúp hạ nhiệt nồi áp suất Can khí ngay lập tức mà không cần xả van gây bỏng cho người khác.

4. Thanh tâm, quả dục: “Toa thuốc gốc” của Trí huệ  

Nếu phương pháp của Thiền sư Thích Nhất Hạnh là “liều thuốc cấp cứu” khi cơn giận đã bùng phát, thì lời dạy của Thiền sư Tuệ Tĩnh (một trong 2 đại danh y nổi tiếng nhất trong lịch sử Việt Nam) chính là phương pháp phòng bệnh từ gốc rễ, hay còn gọi là làm sạch nước ngay từ trước khi uống vào.

Trong câu khẩu quyết trứ danh: Bế tinh dưỡng khí tồn thần, thanh tâm quả dục thủ chân luyện hình, cụm từ "Thanh tâm quả dục" (Làm trong sạch tâm, giảm bớt ham muốn) chính là yếu tố gốc chuyển hóa sự giận dữ ngay từ khi chưa kịp hình thành.

Tại sao chúng ta giận?

Hãy nhìn sâu vào gốc rễ. Chúng ta giận vì một điều gì đó không như ý:

- Ta muốn nhân viên phải hoàn hảo (Dục vọng về sự hoàn hảo).

- Ta muốn đối tác phải tôn trọng mình (Dục vọng về cái Tôi/Danh dự).

- Ta muốn mọi việc phải đúng kế hoạch (Dục vọng về sự kiểm soát).

Chính cái Dục (ham muốn/mong cầu) quá lớn đã tạo ra mảnh đất màu mỡ cho hạt giống sân hận nảy mầm. Khi thực tế trái ngược với mong cầu, chưa được soi sáng bằng tĩnh tâm, cơn giận sinh ra.

"Quả dục" ở đây không có nghĩa là bạn phải lên núi đi tu, từ bỏ mọi khát vọng làm giàu hay thăng tiến. Đối với một doanh nhân hay chuyên gia ở đô thị, điều đó khó như đi lên trời.

"Quả dục" ở đây là: Bớt mong cầu sự hoàn hảo: Chấp nhận rằng nhân viên có thể sai sót, đối tác có thể khó chịu, kẹt xe là chuyện thường tình. Thế giới này vốn dĩ bất toàn và luôn biến đổi.

Bớt cái tôi to đùng: Khi ai đó xúc phạm bạn, thực ra họ đang nói về vấn đề của họ, không phải định giá trị của bạn. Cũng như bạn lúc mới sinh ra, bố mẹ chưa đặt tên, thì bạn chẳng có cái tên như bây giờ, nên cũng đừng quá chấp vào những thứ “đổ cũ” mà mình tích tập lại.

Khi tâm bạn bớt ham muốn kiểm soát mọi thứ, nó sẽ trở nên trong trẻo (Thanh tâm). Một hồ nước trong thì phản chiếu mọi thứ rõ ràng nhưng không giữ lại gì cả. Con chim bay qua, bóng chìm đáy nước. Chim bay đi rồi, nước lại lặng yên. Đó là cảnh giới của người có bản lĩnh thực sự.

5. Phương thuốc thực hành cho người bận rộn

Với vai trò là chuyên gia tư vấn chữa lành, hướng cộng đồng tới bầu trời Sống khỏe, tôi không thể để bạn ra về chỉ với lý thuyết suông. Dưới đây là "toa thuốc" thực hành ngay tại bàn làm việc để xử lý Nộ khí, giúp bạn bảo vệ lá gan và trí tuệ của mình:

Bước 1: "Hoãn binh chi kế" (kỹ thuật 6 giây) Ngay khi cơn giận ập đến (tim đập nhanh, mặt nóng), đừng nói gì cả. Hãy đếm thầm từ 1 đến 6. Sáu giây là thời gian cần thiết để hóa chất Adrenaline tiêu biến bớt và để Thùy trán (lý trí) kết nối lại.

Bước 2: Hơi thở bụng (Dưỡng khí) Đặt tay lên bụng dưới. Hít vào thật sâu, phình bụng ra. Thở ra thật chậm, hóp bụng lại. Tập trung toàn bộ ý thức vào rốn. Hành động này kéo Khí từ trên đầu (đang bốc hỏa) xuống Đan điền (bụng dưới). Trong Đông y gọi là "Dẫn hỏa quy nguyên" (đưa lửa về nguồn). Bạn sẽ thấy đầu mát dịu lại ngay lập tức.

Bước 3: Viết nó ra (Xả độc) Nếu không thể nói với ai, hãy viết cơn giận ra giấy. Viết tất cả những từ ngữ bạn muốn nói. Đừng kiềm chế. Sau đó, xé nát tờ giấy hoặc đốt nó đi. Hành động vật lý này giúp "Tướng quân Gan" cảm thấy đã được "xả trận", khí được lưu thông mà không gây nghiệp khẩu hay tổn thương quan hệ, nhưng nhớ là giải pháp này chưa chuyển hóa được cái gốc vấn đề.

Bước 4: Đi bộ thiền hành (Luyện hình) Nếu có thể, hãy rời khỏi hiện trường. Đi bộ một vòng quanh văn phòng hoặc xuống sảnh tòa nhà. Mỗi bước chân chạm đất, hãy tưởng tượng bạn đang đi trên một thảm cỏ xanh, và những cơn gió đang thổi bay sự nóng giận. Đi bộ chính là một sự điều hòa tâm rất tốt, nhất là nếu bạn kết hợp và chỉ chú tâm duy nhất vào chu kỳ thở 4 thì (ví dụ hít vào từ từ bằng bụng trong 6 bước, giữ hơi thở ở bụng trong 6 bước tiếp theo, từ từ thở ra trong 6 bước tiếp, cuối cùng giữ trạng thái phổi rỗng kiệt khí trong 6 bước tiếp theo). Chỉ cần tập mỗi ngày 10 phút kỹ thuật này, sẽ có điều kỳ diệu xảy ra. Tôi sẽ dành một bài viết riêng sâu sắc về phương pháp này, trong tuần tới.

Lời Kết

Bạn thân mến

Giận dữ là một phần của con người bình thường. Thậm chí đôi lúc, trạng thái này cũng có những mặt tích cực của nó, như việc bày tỏ thái độ trước sự sai trái lệch chuẩn của một ai đó, nhằm cải thiện tình hình. Một doanh nhân không biết “giận” đúng lúc, đúng chỗ thì không có dũng khí để đấu tranh trên thương trường. Nhưng người bản lĩnh là người biết làm chủ ngọn lửa tam muội đó.

Đừng để nó thiêu rụi lá gan quý giá của bạn, cũng như không để nó thiêu rụi cánh rừng quan hệ tốt đẹp mà bạn đã xây dựng bấy lâu nay.

Hạt giống của cơn giận bắt nguồn sâu trong trong sự vô hình nơi bạn, không phải từ người khác, người khác chỉ là tác nhân làm cho nó hiện lên. Quán sát để thấy nó là quá trình lâu dài nhưng xứng đáng.

Hãy nhớ, mỗi lần bạn mỉm cười và hít thở sâu trước một nghịch cảnh trên ngọn sóng, bạn đang tích lũy một loại tài sản vô giá: Sự tĩnh tại dưới biển sâu. Và đó mới chính là đỉnh cao phong thái của một người thành công thực thụ.

Lần tới, khi nộ khí chực chờ xung thiên, hãy nhớ đến vị “Tướng quân Can đảm” đang cần được bảo vệ trong cơ thể.

Hãy thở sâu, cười và nói:

-Xin chào Cơn giận!

Khoảnh khắc bạn nhận ra mình, bạn không còn đồng nhất với nó - nó sẽ tự lui.

Y Sư Hoàng Đạo

-----------------

Bài viết thuộc bản quyền của Sống Khỏe 100. Mọi thông tin chỉ mang tính chất tham khảo và giáo dục, không thay thế cho việc chẩn đoán hoặc điều trị y tế chuyên nghiệp. Nếu bạn gặp vấnđề tâm lý nghiêm trọng, hãy tìm đến sự trợ giúp của các bác sĩ chuyên khoa.

 ----

[1]:  Tác phẩm “Giận” (Tựa gốc tiếng Anh: Anger: Wisdom for Cooling the Flames). Nhà xuất bản Hồng Đức, 2018. Chương 2 - Dập tắt lửa giận, mục "Ôm ấp cơn giận bằng tia nắng chánh niệm".