"Sợ mất hồn" nhưng vẫn tìm xem clip về cái ác để rồi ám ảnh, vì sao?

Phải chăng đây chỉ là thói quen truyền thông mới, hay là tiếng vọng sâu xa từ những tầng mờ tối của tâm thức nguyên thủy con người?Đó là một nghịch lý đầy trăn trở trên con đường vào kỷ nguyên số. Chúng ta hãy cùng phân tích tâm lý người Việt, góc nhìn Đông y Việt Nam và kinh nghiệm sống khỏe tại Việt Nam.

Cơ chế Amygdala: Tín hiệu sợ hãi có hai đường vào não. Đường mũi tên vàng (vô thức) kích hoạt ngay lập tức nỗi sợ hãi ban đầu, giải thích tại sao chúng ta khó cưỡng lại sự tò mò trước cái ác. Đường mũi tên xanh dương (phản ứng chậm hơn) mô tả kích hoạt của lý trí.

Chiếc hộp đen của bản năng: Khi nỗi sợ là cơ chế sinh tồn

Dưới góc độ khoa học thần kinh, sự tò mò trước cái ác không bắt nguồn từ sự tàn nhẫn, mà nghịch lý thay, nó bắt nguồn từ… khát vọng sống sót. Hàng triệu năm tiến hóa đã cài đặt vào bộ não nhân loại một cơ chế gọi là Thiên kiến tiêu cực.

Bộ não sơ khai của con người, từ xa xưa, được lập trình để ưu tiên phát hiện các mối đe dọa sinh tồn hơn là thưởng thức cái đẹp. Khi ánh bình minh ló rạng, con người tiền sử cũng như các loài thú phải đối mặt với cạnh tranh sinh tồn. Tiếng động của một con thú dữ luôn được ưu tiên chú ý hơn tiếng chim hót hay ánh sáng của bình minh. Ngày nay, dù thú dữ không còn đe dọa đại đa số con người, nhưng phần mềm cổ xưa này vẫn chạy ngầm trong hạch hạnh nhân (amygdala) – trung tâm xử lý nỗi sợ trong não bộ con người.

Tương tự cơ chế chủng ngừa vắc xin, khi tiếp cận một thông tin chấn động, não bộ thực hiện một cuộc diễn tập sinh tồn. Chúng ta vô thức muốn biết tường tận chi tiết vụ án, hay một câu chuyện gây sợ hãi với một niềm tin ngầm: Nếu mình hiểu rõ cơ chế của cái ác, mình sẽ biết cách phòng vệ tốt hơn. Lúc này, màn hình điện thoại thông minh (smart phone) đóng vai trò như một tấm khiên chắn, tạo ra cảm giác Sợ hãi an toàn– nơi ta trải nghiệm cảm giác mạnh của nguy hiểm nhưng cơ thể vật lý của chúng ta vẫn được bảo toàn.

Tuy nhiên, ranh giới giữa diễn tập và ngộ độc tin xấu” rất mong manh.

Khi liều lượng thông tin vượt quá ngưỡng, thay vì học được cách phòng vệ, não bộ rơi vào trạng thái Chấn thương gián tiếp. Những hình ảnh, âm thanh sắc lạnh găm thẳng vào vô thức, không thể tiêu hóa, ví như những tinh thể “mảnh vỡ” ẩn sâu, gây tổn thương tâm lý lâu dài.

2. Tiếng vọng từ “phần khuất lấp” sâu xa trong vô thức

Ở một tầng sâu hơn của tâm lý học, Carl Jung – một nhà phân tâm học lỗi lạc người Thụy Sỹ của thế kỷ 20 – đã từng nhắc đến khái niệm Cái Bóng (The Shadow). Theo ông, đây không hẳn là cái ác, mà là vùng khuất lấp trong tâm hồn, nơi chứa đựng những nỗi sợ hãi nguyên thủy và những bản năng mà ý thức xã hội thường che đậy.

Tại sao ta khó có thể rời mắt khỏi những câu chuyện về cái ác? Phải chăng, đó là một nhu cầu tâm lý tinh vi nhằm tái khẳng định đạo đức? Khi nhìn vào hành vi lệch chuẩn của kẻ thủ ác, một cách vô thức, chúng ta đang soi chiếu để thấy rõ hơn sự an toàn và tính lương thiện của chính mình. Chúng ta nhìn vào vực thẳm không phải để nhảy xuống, mà để cảm thấy may mắn vì mình đang đứng trên bờ.

Nhưng sự “dũng cảm” soi chiếu này có thể mang lại một rủi ro tiềm ẩn lớn: Hiệu ứng Lờn thuốc”. Có thể ví giống như việc lạm dụng chất kích thích, khi não bộ tiếp xúc quá nhiều với tin tức giật gân, ngưỡng cảm xúc sẽ bị đẩy lên cao. Dần dần, những câu chuyện thông thường không còn đủ sức làm ta chú ý, khiến lòng trắc ẩn của con người dần tàng ẩn đi. Hoặc nó có thể giống như sự tò mò trước những “mãnh lực” của ma túy, mà nếu khi đã chấp nhận thử, thì xác suất quay lại an toàn không còn vẹn nguyên như trước.

3. Góc nhìn Y học cổ truyền: Sự thất thoát của Thần và nỗi uất kết của Khí

Rời khoa học hiện đại của phương Tây để nhìn qua lăng kính Y học phương Đông, hiện tượng này được lý giải như một sự mất cân bằng nghiêm trọng của hệ thống năng lượng, đặc biệt là sự tổn thương của ba tạng: Tâm, Thận và Can.

* Tâm thần bất an: Đông y quan niệm Tâm tàng Thần (Tâm - thường được dịch thô là tim, dù chưa hoàn toàn chuẩn xác theo Đông y - chứa đựng tinh thần sáng suốt). Những thông tin độc hại mang trường năng lượng trược (đục) và tán loạn. Khi ta chủ động nạp chúng vào, Tâm cung bị rung chuyển, dẫn đến Thần khí hoảng hốt. Biểu hiện là chứng hồi hộp, hay giật mình, ngủ không yên giấc, hay gặp ác mộng.

* Thận khí hư suy: Thận tàng Chí, chủ về nỗi sợ. Sự ám ảnh kéo dài tấn công trực tiếp vào tạng Thận, làm hao tổn nguyên khí – nguồn năng lượng gốc của sự sống. Người bị ám ảnh thường cảm thấy lạnh chân tay, tinh thần nhu nhược, thiếu ý chí cứng rắn vươn lên.

* Can khí uất kết: Đây là điểm ít người nhận ra. Tạng Can (thường được dịch là Gan, nhưng Đông y có nội hàm rộng hơn lá gan vật lý) chủ về sự sơ tiết và cảm xúc tức giận. Khi xem những tin tức về tiêu cực, hoặc ở mức cao hơn, khi xem hay nghe về một “tội ác tày trời”, ngoài nỗi sợ hãi dường như xuất hiện ngay lập tức, người xem thường nảy sinh tâm lý phẫn nộ, bất lực trước cái ác. Luồng “khí” này nếu không được giải tỏa, sẽ gây ứ tắc (uất kết) tại Can. Lâu ngày, tức khí hóa hỏa, khiến người đó trở nên nóng nảy, hay cáu gắt vô cớ với người thân gần xung quanh trong đời sống thực. Từ ngữ khác mô tả cảm xúc này là “sân”, hoặc “giận”, hoặc “phẫn nộ”. Trong dân gian có một câu rất chí lý về trạng thái này: Nộ thương can (giận hại gan), hoặc câu đại ý: Khi bạn giận một ai đó, chẳng khác gì việc tự mình uống một ly thuốc độc trong khi cầu mong cho người khác gặp họa. Người khác chưa biết có gặp họa không, nhưng chính mình đã bắt đầu mang họa.

Đừng nên cố thử vì sự tò mò trước các thông tin tiêu cực. Ảnh minh họa.

4. Góc nhìn Tâm thức: Ô nhiễm “nguồn nước ngầm”

Ở tầng sâu nhất, các triết lý tâm linh Á Đông ví tâm thức con người như một Tàng thức (kho tàng). Mảnh đất “Tâm” này chứa đủ loại hạt giống của Từ bi, Trí tuệ, nhưng cũng có cả những “hạt giống ngủ đông” của Sợ hãi và Bạo động.

Thông tin ta tiếp nhận hàng ngày chính là thức ăn cho Tâm. Khi ta nạp những hình ảnh đẹp, như gieo một hạt giống hoa lành, nhưng khi tò mò tìm kiếm những hình ảnh sốc, chấn động tâm can, ta đang vô tình thực hiện hành động tưới tẩm những hạt giống tiêu cực đang ẩn sâu trong tàng thức. Ta đánh thức những nỗi sợ vốn đang ngủ yên.

Một điều cần lưu tâm khác, sự tò mò này tạo ra một cộng hưởng trong tâm thức cộng đồng. Khi nhiều người, không may, cùng hướng sự chú ý vào một câu chuyện về cái ác nào đó, sự cộng hưởng làm bầu không khí năng lượng nhân lên sự nặng nề. Có người vững tâm sẽ biết cách thải độc, nhưng có những người ít căn cơ hơn sẽ dần nghi kỵ hoặc giảm sút niềm tin vào sự thiện lương của con người – một sự mất mát tinh thần âm thầm không đong đếm được.

5. Lối thoát khả dĩ: Thanh lọc Tâm trí và tái thiết lập Đức tin

Để thoát khỏi mãnh lực tiềm ẩn nhiều rủi ro về tâm thức này, con người hiện đại chúng ta cần lưu ý về một phác đồ tổng thể cho Thân và Tâm với 4 “vị thuốc” sau đây:

- Thiết lập “Áo giáp” kỹ thuật số: Hãy nhận thức rằng, biết quá nhiều chi tiết về cái ác không làm ta an toàn hơn, nó chỉ làm tâm hồn yếu đi. Hãy thực hành Kiêng tin độc như cách ta kiêng thực phẩm bẩn. Sử dụng công cụ chặn nội dung bạo lực và giới hạn thời gian lướt mạng vô bổ.

- An Thần - Định Chí (Dưỡng sinh): Để chữa lành tổn thương nơi Tâm và Thận, hãy quay về với hơi thở. Các bài tập Thiền định, Khí công giúp thu nhiếp Thần khí đã bị tán loạn. Trong đó, giấc ngủ trước 23h là liều thuốc tiên để tạng Can và Thận phục hồi năng lượng, giải tỏa những uất kết trong ngày.

- Nuôi dưỡng Kháng thể tâm hồn: Đối trị với bóng tối không phải là cố gắng xua đuổi nó, mà là thắp lên ánh sáng. Thay vì tò mò về chi tiết tội ác, hãy khởi lên lòng thương xót cho nạn nhân và sự tỉnh thức về lẽ vô thường (biến đổi không ngừng của sự vật). Chủ động tìm kiếm và lan tỏa những câu chuyện về lòng tốt, sự tử tế. Đó là cách ta tưới tẩm lại hạt giống thiện lành, để cây đời trong khu vườn Tâm thức được xanh tươi trở lại.

- Cuối cùng, đừng quên pháp luật đã quy định trong nhiều trường hợp lan truyền thông tin độc hại ảnh hưởng xấu đến người khác là hành vi vi phạm pháp luật, và có chế tài nghiêm khắc. Hãy tự nhắc điều đó để tự cảnh giới cho mình về trách nhiệm xã hội.

Tôi nghe kể rằng, triết gia Friedrich Nietzsche -  một triết gia, nhà ngữ văn, nhà phê bình văn hóa người Đức có ảnh hưởng lớn đến triết học phương Tây thế kỷ 19 và 20 – từng cảnh báo: Khi ngươi nhìn đủ lâu vào vực thẳm, vực thẳm cũng sẽ nhìn lại ngươi. Trong một thế giới nhiễu động, việc chủ động phòng vệ và bảo vệ sự trong sáng của đôi mắt và tâm hồn không còn là một lựa chọn, mà là kỹ năng sống khỏe, thậm chí có thể gọi là một trong những kỹ năng sinh tồn chính. Ngay trong những ngày đầy ánh sáng, thì bóng tối vẫn luôn có thể quanh quất đâu đây trong những góc khuất. Nhưng thật may, chúng ta vẫn có quyền chọn cách nhìn vào Ánh sáng, để ít nhất gìn giữ gìn lòng trắc ẩn và sự bình an cho chính mình.

Tâm an – vạn sự an!

-----------

Tác giả: Hoàng Đạo (Thể loại: Phân tích Tâm lý xã hội & Y học thường thức).